Lungput dih leh Nunnopna
Lungput dih leh Nunnopna (Positive thinking and mental relaxation)
Nunnopna sangin hahsatna tamzaw abang a, nopna tahtah umlou bangin a ngaisut thei hi. Ngaisut thah lechin, na upat nung sangin na naupang/khangdawng hun sungin nunnopna tamzaw na sa ding hi. Tammi in agennop ahileh, leitung ah nopna sangin lungkhamna tamzaw, ahisihleh lungkhamna sangin nopna tamzaw china ahisih a, eima lungsim put dan dungzui a kinga ahizaw achina ahi.
Nunnopna bang chileh piang ding?
Aziahpen, leitung ah nopna-hahsatna ituah chiat uhi. Kibang chiat sih nanleh i siltuahte uh pen eima thuahkham siltuah ahi chiat hi. Tuaziahin, tambang silte pumpeel thei ihilou ziahin, Nunnopna i neithei na ding un, isiltuah zousiate khu imaituah dan, ipom dan, ilaah dan ihenlamdang ngai ahi. Tuachilou in nunnopna toh iki gamla mama kha ding uhi.
Mi khenkhat siltuah dan enta lei: gua azut leh, Gua (rain) zong ha zutna lomlom e, ni asat leh Ni (sun) zong ha satna eu-ou e, chi in phunphun uhi. Tuabang sangin Pasian hoina zaal in guazu-nisa chi’n Pasian kung ah kipahthu gen lei Pasian itung ah kipaah in a lungdamna eite tung ah kilamet huai zawlou ding amah? Tuabang lungput hoilou inei leh ihinkhua ah nopna leh kipahna inei vaang mama ding hi. Tuazaihin, lungput hoi (positive mind) toh silzousia la henla hi lei ihinkhua ah nunnopna leh kipahna a um zaw ding a, tua khu eima Tahsa, Hagau leh Lungsim tawldamna asuah zaw ding hi.
Tambang lungsimput hoi toh silzousia ahoilam vive a i lathei ni chiangin ihinkhua a kilamdang ngeingei dinga, mi lungsim tawldamte leh mi gualzoute i suah ding uhi. Aziahpen, sil bangkim ahoilam ngen a na et leh, ahoi lam vive in na mu dinga, tuate’n ang thahal sah dinga, chidamna, lungnopna hing pia in, hing hatsah ding hi. Saap thupil khat in, “nna hasep ziahin koima’n kiamna/shina a tuahsih a, lungkham, lunggeel, ngaisutna nasatahte ziahin thahatna/pilna/lamzanna te apat in ang kainiam zaw hi” achi hi.
Tam khu adih ahi, mi tampi tambang a buai katheite lah ah khat hing gen vang. Mi khat pen pil mama leh laisiam thei mama khat ahi. Saapte’n daydream achi uh, zungolvei, khamthei addict te bang a lupnatung, toumun, lampai lai nangawn in silkhat khawllou keei in ngai sutsut mai hi. Tuabang a ngaisutna in mingol lah hi deulou, apil lah hideulou hinkhua atutlaw hi. Tua ngaisutna khu bangdang hilou in, mabaan hausat/nopsat ding dan – duthusam ahisihleh mite apat asiltuah alungkimlou daan, athangpai dan, hibang silte ziah a hichia bawl ding chite bang ahitangpi hi. Ama pa’n tambang ngaisutna aselam ahiziahin koima toh kituahthei tahtahlou ama lungphut dandan in ahinta a, silzousia aselam in alata a, ama ah nunnopna melmu ding a um sih a, Pasian lam zong ngasah in aneithei tasih hi. Tambang silte khu sawltaah Paul in “tam leitung hindan toh kituah in um sih unlen, hinanleh Pasian deilam hoi leh pomtah leh hoibukim bang ahiei chi na thei chienna dingun na lungsim uh atha a um in hing lamdang zawta un” – Rom.12:2 achi khu imimal hinkhua in ahinpi khalou ziah ahi hi.
Teehkhinna tuamtuam ensuh vai
Nopsatna ding ngaisutna hi in, lungkham-daahna lam hita leh tambang a avaal a ngaisutna mihing khat in anei chiangin, ama a dingin poison tobang ahi hi. Aziahpen, alungsim ngaisutna sukha mama ahiziahin lungsim buaina (mental affect) anei ngeingei ding hi. Tuaziahin tuabang mi khu hindan pangai a hing bangin um nanleh buching zou deulou (avaat hiau) kichite bangin a um ding hi. Hinanleh amapa-amanu pen angol chu ahi tuansih ding hi. Tambangte khu natna chikhat ahitaah ziahin lungsim chouh buai hinonlou in khovel hindan pangai zong ang subuai dinga, hagau lam tanpha zong ang nongkai sah ta mama ding hi. Tuabang hinkhua zangkha mi in Nunnopna atasam mama ding hi.
Medical lam telsui mite’n agenna ah, mihing khat surgery-operation aki bawl chiangin, silzousia ahoilou lam a la gigete sangin, ahoilam a la gigete adamdoh bai zaw uhi achi uhi. Aziahpen itahsa ah natna hit neunounoute thattu a um a, tua khu lungsim hoi put mite tahsa ah ahat diah hi chi’n asui khia uhi. Tuaziahin sil aselam a la gigete sangin ahoilam a la gigete a damtheihna uh a hoi zaw hi.
Tuabaan ah mi koipou in Philistia mi Goliath khu a haatna leh a zauhuaina te ngen amu lai un, naupangnou kumpi David in Pasian panpina toh kizou ding ahi chi amu hi. A hoilou lam lungput sanga, ahoilam lungput toh naupangnou kumpi David in a enta a, tuaziahin koima zozoulou Goliath tung ah gualzawna atangta hi. Tualeh Kanaan gam enkhia mi 12 te lah ah mi 10 te zauna-litna, huphulna te toh asilmu uh angaisut ta ziah un Gamchiam khu lazoulou dingin a thupuuh ta uhi. Hinanleh Joshua leh Caleb in a silmute uh etdan dih leh ngaisutna dih toh pan alaahziah un Gamchiam gam khu Israel te khut ah piahkhiat ang hita hi.
Nunnopna masang ah kiniamkhiat na
Upa khat in tambangin ka houlimna uah agen hi. Ka piangthah masangin, meeting leh ngaidan kikup khawmna um tengin kei ngaidan ang pompiah masang tan uh ka pawngpan zel a, tuachi’n kibuaina, kihauna, kiseelna a um leng hi, achi hi. Hinanleh kang piangthah apat in keithu (idea) akilalou dingsa bang in ka geel a, tanvou kihawmna, neehkhawmna chite ah zong atangzou lou dingin kakikoi pei a, Pasian min in silbangkim kei deidan a pailou ding sa a kaki koi leh ka nun anuam mama mai hi, achi hi. Aziahpen, Paul toh atekhin theina khat ahi leh, a ngaidan alomte’n apompiah chiang un akipaah a, apompiahlou chiangin zong apona nawn tasih hi. Tambang kiniamkhiatna neipum a gingtu hinkhua ikisahkhol leh lungsim nopna, tawldamna leh hagau lam pichinna manaw in ipei tou zel ding ahi.
I siltuahte eima deidandan in hithei sih leh zong ilaahdan, imudaan, ingaisutdan, ipomdan te dungzui in i Nunnopna akibang sih ding hi tuakhu eima mimal ah akinga hi.
Simtu zousia itanchiat ua dingin Pasian in sawltaah Paul banga, hausatdan siam, zawndan siam, puahdan siam dingin hing gualzawlsah ta hen.